⚠️ यस लेखका केही आँकडा अझै पुष्टि हुन बाँकी छन्। अन्तिम निर्णय गर्नुअघि आफ्नै स्रोतबाट जाँच्नुहोस्। ⚠️ Some figures in this article still need final verification. Check your own sources before making a final decision.
छानामा सोलार राखेको दुई वर्ष बित्यो। सुरुमा इन्भर्टरको स्क्रिनमा दिनभरि राम्रो उत्पादन देखिन्थ्यो। आजभोलि भने त्यही घाम, त्यही समय, तर संख्या घटेको छ। बादल छैन, केही बिग्रेको पनि छैन।
छानामा उक्लेर हेर्नुभयो भने कारण आफैं देखिन्छ। प्यानलमाथि पातलो खरानी रङको धुलोको तह जमेको हुन्छ। हातले छुँदा औंलामै टाँसिन्छ। यही देखिन-नदेखिने तहले तपाईंको बिजुली चोरिरहेको हुन्छ।
यो लेख पढेपछि के थाहा हुन्छ
धुलोले सोलारको उत्पादन कति घटाउँछ, त्यो महिनामा कति रुपैयाँको नोक्सान हो, अनि प्यानल कहिले र कसरी सफा गर्ने भन्ने बुझ्नुहुन्छ। साथै छानामा उक्लेर सफा गर्दा नगर्नुपर्ने केही गल्ती पनि थाहा हुन्छ।
धुलोले बिजुली किन घटाउँछ
सोलार प्यानलले घामको किरण सिधै सेलमा पर्दा मात्र बिजुली बनाउँछ। बीचमा धुलो, माटो, चराको बिट वा परागकणको तह बस्यो भने किरणको केही भाग त्यहीँ रोकिन्छ, अनि सेलसम्म कम प्रकाश पुग्छ। प्रकाश कम, बिजुली कम। कुरा यत्ति सिधा हो।
यसलाई अङ्ग्रेजीमा ‘सोइलिङ लस’ अर्थात् धुलो जमेर हुने घाटा भनिन्छ। नेपालको सन्दर्भमा यो सानो कुरा होइन। काठमाडौँको एउटा अध्ययनमा नियमित सफा गरिएको प्यानलको तुलनामा नसफा गरिएको प्यानलको दक्षता पाँच महिनामा करिब ३०% सम्म घटेको पाइयो। हावाको धुलो, निर्माणको धुँवा र सडकको माटो धेरै भएका ठाउँमा घाटा त्यत्तिकै बढी हुन्छ।
धुलो एकैचोटि जम्दैन, बिस्तारै थपिन्छ। सुरुका दिनमा दिनको करिब ०.२७% का दरले उत्पादन घट्दै जान्छ। अर्थात् केही हप्ता नसफा गर्दा घाटा जोडिँदै दुई अङ्कमा पुग्छ। सामान्य अवस्थामा यो घाटा १०% देखि ३०% सम्म हुनेगर्छ, कति धुलो छ र प्यानल कति ढल्केको छ भन्नेमा भर पर्छ।
सम्झनुपर्ने कुरा एउटै हो: प्यानल जति सफा, बिजुली त्यति धेरै। र यो सफाइ प्रायः निःशुल्क हुन्छ।
एक बाल्टिन पानीले कति रुपैयाँ फिर्ता आउँछ
अब साँचो हिसाब गरौं, किनभने यही नै मुख्य कुरा हो। मानौं तपाईंको छानामा २ किलोवाटको सोलार छ। राम्रो घाममा १ किलोवाटले नेपालमा दिनमा करिब ४ युनिट बनाउँछ, त्यसैले २ किलोवाटले सफा हुँदा दिनमा करिब ८ युनिट। एक युनिट (kWh) भनेको १००० वाटको उपकरण एक घन्टा चलाउँदा खपत हुने बिजुली, अनि NEA ले बिलमा यही युनिटको पैसा लिन्छ।
धुलोका कारण औसत १५% घाटा भयो भन्ने मानौं, जुन काठमाडौँको धुलोमा सामान्य हो।
| सफा प्यानल | धुलाम्मे प्यानल (~१५% घाटा) | |
|---|---|---|
| दिनको उत्पादन | ~८ युनिट | ~६.८ युनिट |
| महिनाको उत्पादन | ~२४० युनिट | ~२०४ युनिट |
| महिनामा गुमेको | - | ~३६ युनिट |
अब यी ३६ युनिटको पैसा निकालौं। सोलारले तपाईंको बिलको सबभन्दा माथिल्लो खर्च पहिले घटाउँछ, अर्थात् महँगो दरका युनिट। NEA को घरायसी दरमा आर्थिक वर्ष २०८३/८४ मा धेरै खपत गर्ने घरको माथिल्लो युनिट करिब रू ११ प्रति युनिट पर्छ (स्ल्याब अनुसार रू ४ देखि रू ११ सम्म; यो दर गत वर्षबाट फेरिएको छैन)।
३६ युनिट × रू ११ = महिनामा करिब रू ४०० को नोक्सान।
रू ४०० सानो रकम लाग्न सक्छ, तर हिसाब गरौं। कात्तिकदेखि चैतसम्मको सुख्खायाममा वर्षा कम हुने भएकाले धुलो बढी जम्छ। त्यो करिब छ महिनामा रू २,४०० भयो, र यो प्रायः निःशुल्क कुराले फिर्ता आउँछ। एक बाल्टिन पानी, नरम कपडा वा वाइपर, अनि आधा घण्टाको काम। धुलो निकै बाक्लो भएर ३०% सम्म पुग्यो भने त घाटा महिनाको रू ८०० सम्म पनि हुन्छ।
धुलो त पानीले पखालिन्छ, तर हतारमा नगर्नुहोस्
सफा गर्नु फाइदाजनक छ भन्नेमा शङ्का छैन। तर कसरी सफा गर्ने भन्नेमा भने केही कुरामा ध्यान नदिए फाइदाभन्दा बिगार हुनसक्छ।
पहिलो कुरा, तातो प्यानलमा चिसो पानी कहिल्यै नहाल्नुहोस्। दिउँसो घाममा प्यानलको सिसा तातेको हुन्छ, र त्यसमा एकैचोटि चिसो पानी परे सिसा फुट्न सक्छ। त्यसैले सफाइ बिहान सबेरै वा साँझ, प्यानल चिसो हुँदा गर्नुपर्छ।
दोस्रो, कडा ब्रस, तार वा प्रेसर वासर नचलाउनुहोस्। प्यानलमाथि पातलो सुरक्षा तह हुन्छ, र कडा चीजले त्यसमा धर्को पर्छ, जुन धर्कोले पछि झन् बढी उत्पादन घटाउँछ। नरम कपडा, स्पन्ज वा सोलारकै लागि बनेको नरम ब्रसले पुग्छ। साबुन वा डिटर्जेन्ट पनि नहाल्नुहोस्, सादा पानीले नै धुलो जान्छ।
| ✅ गर्ने | ❌ नगर्ने |
|---|---|
| बिहान/साँझ चिसो प्यानलमा | दिउँसो तातो प्यानलमा |
| सादा पानी, नरम कपडा | साबुन, कडा ब्रस, प्रेसर वासर |
| सुख्खायाममा बढी पटक | वर्षामा जबरजस्ती हरेक हप्ता |
वर्षायाममा प्रायः पानीले नै धुलो बगाइदिन्छ, त्यसैले त्यो बेला धेरै सफा गरिरहनु पर्दैन। तर सुख्खायाममा बिजुली नै चाहिने बेला धुलो सबभन्दा बढी जम्छ, त्यसैले सफाइ त्यही बेला काम लाग्छ।
अर्को इमानदार कुरा, छानामा उक्लनु आफैंमा जोखिम हो। भर्याङ चिप्लिने, प्यानलमाथि टेक्दा भाँचिने र बिजुलीको जोखिम पनि हुन्छ। सफाइ बचाउने रकम रू ४००–८०० हो, तर लडेर लाग्ने चोट त्योभन्दा धेरै महँगो पर्छ।
त्यसो भए के गर्ने?
- कहिले सफा गर्ने: इन्भर्टर वा एपमा उत्पादन घटेको देखिँदा, वा प्यानल हेर्दा धुलाम्मे देखिँदा। सुख्खायाममा (कात्तिक–चैत) महिनामा एकपटक हेर्ने बानी बसाल्नुहोस्।
- कसरी सफा गर्ने: बिहान वा साँझ, प्यानल चिसो हुँदा। सादा पानी र नरम कपडा वा वाइपर। साबुन, कडा ब्रस र प्रेसर वासर होइन।
- कहिले आफैं नगर्ने: छानो अग्लो, ठाडो वा चिप्लो छ भने आफैं जोखिम नमोल्नुहोस्। लामो ह्यान्डलको सफाइ ब्रस किन्नुहोस्, वा जान्ने मान्छे बोलाउनुहोस्।
छोटोमा भन्दा, सोलारको सबभन्दा सस्तो अपग्रेड भनेको एउटा नयाँ प्यानल किन्नु होइन, भएकै प्यानल सफा राख्नु हो। धुलो हटाउनु भनेको महिनाको केही सय रुपैयाँ र वर्षको केही हजार, एक बाल्टिन पानीमा फिर्ता ल्याउनु हो।
अर्को पटक: नेपालमा सोलार राख्दा लागत कति र कति वर्षमा पैसा उठ्छ? यो शृङ्खलाका भिडियो Yantrix च्यानलमा पनि छन्।
