⚠️ यस लेखका केही आँकडा अझै पुष्टि हुन बाँकी छन्। अन्तिम निर्णय गर्नुअघि आफ्नै स्रोतबाट जाँच्नुहोस्। ⚠️ Some figures in this article still need final verification. Check your own sources before making a final decision.
छानामा सोलार राख्ने भनेर डिलर बोलाउनुभयो। उसले नापजाँच गरेर भन्यो, “३ किलोवाटको ग्रिड-टाई सिस्टम, करिब रू १,८०,०००।” रकम सुन्नेबित्तिकै मनमा एउटै प्रश्न आउँछ, यत्रो पैसा कहिले उठ्छ?
सोलार राख्नु भनेको बिजुली किन्ने ठाउँमा एकैचोटि ठूलो रकम हालिदिनु हो। त्यसपछि हरेक महिनाको बिल घट्छ। यानी लगानी अहिले, फाइदा बिस्तारै। त्यसैले साँचो प्रश्न “सोलार सस्तो हो कि महँगो?” होइन, “मैले लगाएको पैसा कति वर्षमा फिर्ता आउँछ?” भन्ने हो।
यसलाई अङ्ग्रेजीमा ‘पेब्याक पिरियड’ भनिन्छ, अर्थात् लगाएको रकम बचतबाटै उठ्न लाग्ने समय। यो हिसाब गर्न इन्जिनियर चाहिँदैन, आफ्नो बिजुली बिल र दुई-चार नम्बर भए पुग्छ।
यो लेख पढेपछि के थाहा हुन्छ
आफ्नै घरको सोलार कति वर्षमा पैसा उठाउँछ, त्यो आफैं अड्कल गर्न सक्नुहुन्छ। अनि तपाईंको घरका लागि सोलार अहिले किन्नु फाइदाजनक हो कि होइन, त्यो छुट्याउने आधार पनि पाउनुहुन्छ।
पेब्याक भनेको ठ्याक्कै के?
सजिलो हिसाब यस्तो छ:
पेब्याक (वर्ष) = सिस्टमको कुल खर्च ÷ वर्षमा जोगिने बिजुली बिल
मानौं सिस्टमले तपाईंलाई वर्षमा रू ४५,००० को बिजुली जोगायो, र सिस्टम रू १,८०,००० पर्यो भने, रू १,८०,००० ÷ रू ४५,००० = करिब ४ वर्ष। त्यति वर्षपछि लगाएको पैसा उठिसक्छ, अनि बाँकी वर्षको बिजुली झन्डै सित्तैमा।
तर यहाँ एउटा कुरा बुझ्नैपर्छ। सोलारले तपाईंलाई कति पैसा जोगाउँछ भन्ने कुरा तपाईं महिनामा कति बिजुली खपत गर्नुहुन्छ र NEA ले त्यो बिजुलीको कति दर लिन्छ भन्नेमा भर पर्छ। धेरै खपत गर्ने घरको बिल धेरै जोगिन्छ, थोरै खपत गर्ने घरको थोरै। यसैले सबैको पेब्याक उस्तै हुँदैन।
एउटा शब्द बुझौं। बिजुली युनिट मा नापिन्छ। एक युनिट (kWh) भनेको १००० वाटको उपकरण एक घन्टा चलाउँदा खपत हुने बिजुली। बिलमा NEA ले यही युनिटको पैसा लिन्छ, अनि सोलारले यही युनिट घटाइदिन्छ।
आफ्नै घरको हिसाब: ३ किलोवाटको उदाहरण
पहिले सोलारले कति बिजुली बनाउँछ हेरौं। नेपालमा एउटा राम्ररी राखेको प्यानलले प्रति किलोवाट दिनमा औसत करिब ४.५ युनिट बिजुली दिन्छ (घाम, धुलो, छाना दिशा हेरेर फरक पर्छ)। त्यसो भए ३ किलोवाटले:
३ kW × ४.५ युनिट = दिनमा करिब १३.५ युनिट → महिनामा करिब ४०० युनिट
अब पैसाको कुरा। NEA को घरायसी दर स्ल्याब (तह) अनुसार बढ्दै जान्छ, आर्थिक वर्ष २०८३/८४ मा १५ एम्पियरको मिटरमा यस्तो छ:
| महिनाको खपत | प्रति युनिट दर |
|---|---|
| ० - २० युनिट | रू ३ - ६ |
| २१ - ३० युनिट | रू ६.५ |
| ३१ - ५० युनिट | रू ८ |
| ५१ - २५० युनिट | रू ९.५ |
| २५० भन्दा माथि | रू ११ |
सोलारको मज्जा यहीँनेर छ। सोलारले पहिले तपाईंको सबभन्दा महँगो, माथिल्लो तहको बिजुली काट्छ। मानौं तपाईंको घर महिनामा ४००-४५० युनिट खपत गर्छ र बिल रू ४,००० हाराहारी आउँछ। सोलारले ती ४०० युनिट ओगट्दा धेरैजसो युनिट रू ९.५-११ कै दरमा जोगिन्छ। अलि होसियार भएर रू ९.५ ले मात्र गुणा गरे:
४०० युनिट × रू ९.५ = महिनामा करिब रू ३,८०० → वर्षमा करिब रू ४५,६००
अब पेब्याक:
रू १,८०,००० ÷ रू ४५,६०० = करिब ४ वर्ष
धेरै होसियार भएर, केही बिजुली नेट मिटरिङमा सस्तो दरमा ग्रिडमा गयो भनेर औसत रू ७ ले मात्र हिसाब गरे पनि वर्षमा करिब रू ३४,००० जोगिन्छ, अनि पेब्याक करिब ५.५ वर्ष पुग्छ। यानी वास्तविक पेब्याक करिब ४ देखि ६ वर्षको बीचमा पर्छ।
प्यानलको वारेन्टी सामान्यतया २५ वर्षको हुन्छ। यसको अर्थ पैसा उठेपछि पनि प्यानलले अझै १५-२० वर्ष बिजुली दिइरहन्छ, त्यो झन्डै सित्तैको बिजुली हो।
तर पेब्याक सबैलाई उस्तै हुँदैन
माथिको ४ वर्ष एउटा राम्रो अवस्थाको हिसाब हो, धेरै खपत हुने घरको, राम्रो छानाको। असलमा यी कुराले पेब्याक तानेर लामो बनाइदिन सक्छन्:
- तपाईंको खपत थोरै छ भने। महिनामा ५०-६० युनिट मात्र चलाउने घरले सोलारबाट रू ८-९.५ कै सस्तो तहको बिजुली मात्र जोगाउँछ, अनि बढी बिजुली ग्रिडमा पठाउनुपर्छ। नेट मिटरिङमा ग्रिडले तपाईंलाई किन्दाभन्दा कम दरमा बिजुली किन्छ। त्यसैले थोरै खपत हुने घरको पेब्याक ८-१० वर्षसम्म पनि तानिन सक्छ।
- ब्याट्री राखे लागत बढ्छ। ग्रिड-टाई (ब्याट्रीबिनाको) सिस्टम सस्तो हुन्छ र छिटो पैसा उठाउँछ। लोडसेडिङ ब्याकअपका लागि ब्याट्री राखे खर्च उल्लेख्य बढ्छ, अनि ब्याट्री हरेक केही वर्षमा फेर्नुपर्ने भएकाले त्यसले पेब्याकको हिसाबै बिगार्छ।
- छाना र घाम। दक्षिणफर्केको, छायाँ नपर्ने छानाले पूरा उत्पादन दिन्छ। छायाँ पर्ने वा धुलाम्मे छानामा उत्पादन घट्छ, अनि पेब्याक उही अनुपातमा लम्बिन्छ।
- इन्भर्टर फेर्नुपर्ने हुन सक्छ। इन्भर्टर (डीसी करेन्टलाई घरायसी एसी करेन्टमा बदल्ने यन्त्र) प्रायः १०-१२ वर्षमा एकपटक फेर्नुपर्छ, त्यो थप खर्च हो।
मुख्य कुरा एउटै हो, बिल जति ठूलो, पेब्याक त्यति छिटो। सानो बिल भएको घरलाई सोलारले पैसा जोगाउँछ त, तर उठ्न धेरै वर्ष लाग्छ।
त्यसो भए किन्ने कि नकिन्ने?
आफ्नै नम्बर निकाल्नुहोस्, अरूको होइन:
- बिल बर्सेनि रू २,०००+ (करिब २००+ युनिट) आउँछ, छाना राम्रो छ → ग्रिड-टाई सोलारले प्रायः ४-६ वर्षमा पैसा उठाउँछ। किन्नु फाइदाजनक।
- बिल सानो छ (महिनामा ५०-१०० युनिट) → पेब्याक लामो पर्छ। अहिलेलाई पर्खनु, वा भविष्यमा खपत बढ्ने (इन्डक्सन चुलो, EV) निश्चित भए मात्र सोच्नु।
- कुनै पनि अवस्थामा → कमसेकम २-३ ठाउँको कोटेसन लिनुहोस्, अनि हरेकलाई माथिको सूत्रमा हाल्नुहोस्: कुल खर्च ÷ वर्षको बचत = पेब्याक। जुन कोटेसनको पेब्याक छोटो, त्यही राम्रो।
सोलार किन्नु भनेको २५ वर्षको लगानी हो, फ्याशन होइन। पैसा कति वर्षमा उठ्छ भन्ने आफैं हिसाब गरेपछि मात्र डिलरको रकम महँगो हो कि सही, त्यो थाहा हुन्छ।
नेट मिटरिङले ग्रिडमा पठाएको बिजुलीको हिसाब ठ्याक्कै कसरी हुन्छ, त्यो अर्को लेखमा हेरौंला। यो शृङ्खलाका भिडियो Yantrix च्यानलमा पनि छन्।
