⚠️ यस लेखका केही आँकडा अझै पुष्टि हुन बाँकी छन्। अन्तिम निर्णय गर्नुअघि आफ्नै स्रोतबाट जाँच्नुहोस्। ⚠️ Some figures in this article still need final verification. Check your own sources before making a final decision.
छानामा सोलार जडान गरेपछि दिउँसो घाम राम्रो लाग्दा प्यानलले घरले खपत गर्नेभन्दा बढी बिजुली बनाउँछ। त्यो बढी भएको बिजुली खेर जाँदैन, तारबाट फर्केर NEA को ग्रिडमा जान्छ।
धेरैले सोच्नुहुन्छ, “अब त मिटर उल्टो घुम्छ, महिनाको बिल शून्य हुन्छ, बरु प्राधिकरणले मलाई पैसा तिर्छ।” तर महिनाको अन्त्यमा बिल हेर्दा त्यति घटेको हुँदैन। किन?
जवाफ “नेट मिटरिङ” र “नेट बिलिङ” भनिने दुई फरक हिसाबमा लुकेको छ। नाम मिल्दोजुल्दो छ, तर पैसाको हिसाब उस्तै होइन।
पढेपछि के थाहा हुन्छ
छानाको सोलारबाट बढी भएको बिजुली NEA लाई दिँदा साँच्चै कति पैसा आउँछ, नेट मिटरिङ र नेट बिलिङको फरक के हो, अनि घरको प्यानल कति ठूलो राख्दा वास्तवमा पैसा बच्छ, यो लेख पढेपछि निर्णय गर्न सजिलो हुन्छ।
नाम एउटै जस्तो, हिसाब फरक
पहिले एउटा यन्त्र बुझौं। सामान्य मिटरले बिजुली एकातिर मात्र नाप्छ, ग्रिडबाट घरभित्र आएको। तर सोलार जोड्नुभयो भने बिजुली दुवैतिर बग्छ, कहिले भित्र आउँछ, कहिले बाहिर जान्छ। यसलाई नाप्न ‘बाइडिरेक्सनल मिटर’ अर्थात् दुवै दिशाको बिजुली छुट्टाछुट्टै नाप्ने मिटर चाहिन्छ। आजभोलि NEA ले जडान गरिरहेको ‘स्मार्ट मिटर’ ले यही काम गर्छ।
अब दुई हिसाबको फरक।
- नेट मिटरिङ: तपाईंले पठाएको बिजुली र लिएको बिजुली युनिटैपिच्छे काटिन्छ। १ युनिट पठाउनुभयो भने ग्रिडबाट लिएको १ युनिट मिन्हा हुन्छ। दुवैको भाउ एउटै मानिन्छ।
- नेट बिलिङ: तपाईंले पठाएको बिजुलीको भाउ अलग हुन्छ, लिएको बिजुलीको भाउ अलग। पठाएकोमा NEA ले तोकेको सस्तो दर पाइन्छ, लिएकोमा भने घरायसी पूरा दर तिर्नुपर्छ।
फरक यहीँ छ। नेट मिटरिङमा युनिट बराबर युनिट सोझै कटौती हुन्छ। नेट बिलिङमा पैसाको हिसाबले कटौती हुन्छ, अनि पठाउने दर सधैं लिने दरभन्दा कम हुन्छ।
नेपालमा २०१८ मा नेट मिटरिङको नीति बनेको थियो। तर सन् २०२२ को जुलाईतिर NEA ले त्यो व्यवहारमा रोकेर नेट बिलिङतिर गयो, जुन घरको सोलारका लागि खासै फाइदाजनक भएन (काठमाडौं पोस्ट)। त्यसैले आज “नेट मिटरिङ” भन्दै जडान गर्दा पनि हिसाब चाहिँ नेट बिलिङकै चल्छ।
पैसाको हिसाब
अहिलेको व्यवस्थामा घरको छानाबाट ग्रिडमा पठाएको बिजुलीको भाउ लगभग रू ५.९४ प्रति युनिट तोकिएको छ। यो पहिले प्रस्ताव भएको रू ७.३ भन्दा घटाइएको दर हो (काठमाडौं पोस्ट, उर्जाखबर)।
अब तपाईंले NEA बाट लिने बिजुलीको दर हेरौं। आर्थिक वर्ष २०८३/८४ को घरायसी दर यस्तो छ (नेपाकाल्क):
| महिनाको खपत | दर (प्रति युनिट) |
|---|---|
| ० देखि २० युनिट | रू ३.०० |
| २१ देखि ३० युनिट | रू ६.५० |
| ३१ देखि ५० युनिट | रू ८.०० |
| ५१ देखि २५० युनिट | रू ९.५० |
| २५० युनिटभन्दा माथि | रू ११.०० |
यसमा ५० युनिटभन्दा माथिको खपतमा ५% VAT पनि थपिन्छ।
अब हिसाब गरौं। मानौं तपाईंको घरले महिनामा १०० युनिट बिजुली दिउँसो प्रयोग गर्न नसकेर ग्रिडमा पठायो।
- पठाएकोबाट आम्दानी: १०० × रू ५.९४ = रू ५९४।
तर त्यही १०० युनिट तपाईंले दिउँसै घरमै खपत गरेको भए, ग्रिडबाट किन्नुपर्दैनथ्यो। ५१–२५० को स्ल्याबमा प्रति युनिट रू ९.५० पर्छ।
- घरमै खपत गर्दा बचत: १०० × रू ९.५० = रू ९५० (VAT जोड्दा झन्डै रू ९९७)।
अर्थात् एउटै १०० युनिट ग्रिडमा पठाउँदा रू ५९४ मात्र, तर आफैं खपत गर्दा करिब रू ९५० बच्छ।
बढी बिजुली NEA लाई बेच्नुभन्दा त्यही बिजुली आफैं खपत गर्नु राम्रो। पठाउँदा प्रति युनिट रू ५.९४, आफैं चलाउँदा रू ९.५० सम्म बच्छ।
के फाइदा, के बेफाइदा
नेट बिलिङ बेकार भने होइन। ग्रिडमा जोडिएको (ग्रिड-टाई) सोलारमा ब्याट्री नचाहिने भएकाले जडान सस्तो र सजिलो हुन्छ। दिउँसो बनेको बिजुली घरमै चल्छ, नपुगेको बेला ग्रिडबाट लिइन्छ, बढी भए ग्रिडमा जान्छ। त्यसैले ब्याट्रीको ठूलो खर्च जोगिन्छ।
तर दुई कुरा साफ हुनुपर्छ।
पहिलो, पठाएको बिजुलीको दर कम भएकाले “NEA लाई बेचेर कमाउँछु” भनेर घरको खपतभन्दा धेरै ठूलो प्यानल राख्नु घाटाको सौदा हो। बढी भएको युनिटले रू ५.९४ मात्र ल्याउँछ, जबकि त्यही पैसाले तपाईंले रू ९.५० को बिजुली किन्नुपर्ने बेला आउँछ।
दोस्रो, साधारण ग्रिड-टाई सिस्टम बिजुली गएको बेला आफैं पनि बन्द हुन्छ। यो सुरक्षाका लागि हो, ताकि लाइनमा काम गरिरहेको मान्छेलाई ग्रिडमा फर्केको करेन्टले नछोओस्। लोडसेडिङमा ब्याकअप चाहिन्छ भने ब्याट्रीसहितको हाइब्रिड सिस्टम नै चाहिन्छ, जुन अलग निर्णय हो।
तेस्रो, नीति अझै स्थिर छैन। नेट मिटरिङ फेरि ल्याउने कुरा बेलाबेला उठ्छ, तर पक्का भइसकेको छैन। त्यसैले जडान गर्नुअघि त्यो बेलाको NEA को चालु नियम र दर सोझै सोधेर मात्र अघि बढ्नु राम्रो।
के गर्ने
सजिलो नियम यति हो।
- प्यानलको साइज घरको दिउँसोको खपतअनुसार राख्नुहोस्, बेच्ने आशाले ठूलो नबनाउनुहोस्।
- फोहोर धुने मेसिन, पानीको पम्प, इस्त्री जस्ता ठूला भार सकेसम्म दिउँसो चलाउनुहोस्, ताकि बनेको बिजुली आफैं खपत होस्।
- बिजुली गएको बेला ब्याकअप चाहिन्छ भने मात्र ब्याट्री/हाइब्रिडको खर्च थप्नुहोस्।
- जडानअघि आफ्नो क्षेत्रको NEA कार्यालयमा नेट बिलिङको चालु प्रक्रिया, बाइडिरेक्सनल मिटर र दर पुष्टि गर्नुहोस्।
छोटोमा, आजको नेपालमा छानाको सोलारको मुख्य फाइदा NEA लाई बेचेर कमाउनु होइन, आफ्नै बिजुली आफैं बनाएर बिल घटाउनु हो।
यस विषयको भिडियो हेर्न Yantrix च्यानल हेर्नुहोस्।
