⚠️ यस लेखका केही आँकडा अझै पुष्टि हुन बाँकी छन्। अन्तिम निर्णय गर्नुअघि आफ्नै स्रोतबाट जाँच्नुहोस्। ⚠️ Some figures in this article still need final verification. Check your own sources before making a final decision.

बिजुली गयो, इन्भर्टर बीप गर्न थाल्यो। सधैंको कुरा। तर छिमेकीले त गत महिना मात्र छानामा सोलार राखेका थिए। आज लोडसेडिङ हुँदा उनको घर पनि उत्तिकै अँध्यारो। “सोलार त राख्नुभएको थियो नि?” भन्दा उनले भने, “राखेको त हो, तर ग्रिड गएपछि यो पनि बन्द हुँदोरहेछ।”

धेरैलाई यो कुरा अचम्म लाग्छ। घरमा प्यानल छ, घाम पनि लागेकै छ, तर बत्ती गएको बेला सोलारले काम गर्दैन। किन? कुरा प्यानलको होइन, सिस्टम कुन किसिमले जोडिएको छ भन्ने हो। सोलार तीन तरिकाले जोड्न सकिन्छ, अनि कुन तरिका रोज्ने भन्नेले नै तपाईंको बिल, ब्याकअप र खर्च तय गर्छ।

यो लेख पढेपछि के थाहा हुन्छ

अन-ग्रिड, अफ-ग्रिड र हाइब्रिड, यी तीन किसिमको फरक बुझ्नुहुन्छ। अनि आफ्नो घरलाई कुन ठीक हुन्छ, त्यो डिलरले होइन तपाईं आफैं छुट्याउन सक्नुहुन्छ।

तीन किसिमको सोलार, छोटोमा

यहाँ बारम्बार आउने एउटा शब्द पहिले बुझौं। ग्रिड भनेको NEA को लाइन, अर्थात् घरघरमा पुगेको राष्ट्रिय बिजुली प्रणाली। सोलारलाई यो लाइनसँग जोड्ने कि नजोड्ने, यसैले तीन किसिम बन्छन्।

अन-ग्रिड अर्थात् ग्रिड-टाई। NEA को लाइनसँग जोडिएको, तर ब्याट्री नभएको सिस्टम। दिउँसो प्यानलले बनाएको बिजुली घरमा चल्छ, बढी भए लाइनमा फर्किन्छ। ब्याट्री नहुने भएकाले बिजुली गएको बेला यो आफैं बन्द हुन्छ। किनभने लाइनमा करेन्ट पठाइरह्यो भने मर्मत गरिरहेका NEA का कर्मचारीलाई झड्का लाग्न सक्छ। त्यसैले छिमेकीको घर अँध्यारो भएको हो।

अफ-ग्रिड भनेको NEA को लाइनसँग नजोडिएको, पूरै आफ्नै ब्याट्रीमा चल्ने सिस्टम। प्यानलले दिउँसो ब्याट्री भर्छ, बेलुका त्यही ब्याट्रीबाट घर चल्छ। ग्रिड नै नपुगेको गाउँघर, टावर, वा रिसोर्टका लागि यही एउटै विकल्प हो। तर सबै बिजुली आफैं जोहो गर्नुपर्ने हुनाले ब्याट्री ठूलो चाहिन्छ, अनि खर्च पनि बढी पर्छ।

हाइब्रिड दुवैको मिश्रण हो। ग्रिडसँग पनि जोडिएको, ब्याट्री पनि भएको। घाम लाग्दा प्यानलबाट घर चल्छ र ब्याट्री भरिन्छ। बत्ती गयो भने ब्याट्रीबाट चल्छ। दुवै सकिए NEA को लाइनबाट तानेर चलाउँछ। बिजुली अझै आउने-जाने गर्ने ठाउँका लागि यो सबभन्दा व्यावहारिक छ।

नेपालको नियमले हिसाब फेरिदिन्छ

विदेशमा अन-ग्रिड किन यति लोकप्रिय छ भने त्यहाँ तपाईंले ग्रिडमा पठाएको बिजुली र लिएको बिजुली एक-को-एक काटिन्छ। यसलाई ‘नेट मिटरिङ’ भनिन्छ, अर्थात् मिटर दुवैतिर घुम्छ। नेपालमा पनि पहिले यस्तै थियो।

तर अहिले त्यो छैन। सन् २०२२ देखि NEA ले ‘नेट मिटरिङ’ हटाएर ‘नेट बिलिङ’ लागू गरेको छ। यसमा तपाईंले घरमा चलाएको बिजुलीको हिसाब अलग, ग्रिडमा पठाएकोको हिसाब अलग हुन्छ। समस्या यहीँ छ: उपलब्ध जानकारीअनुसार NEA ले तपाईंले निर्यात गरेको प्रति युनिट करिब रू ५.९४ मात्र दिन्छ, तर तपाईंले उही लाइनबाट बिजुली किन्दा घरायसी दरमा करिब रू ११ प्रति युनिट तिर्नुपर्छ।

यो फरकले ठूलो कुरा बदल्छ। एउटा उदाहरण हेरौं।

मानौं तपाईंको १ किलोवाटको सिस्टमले दिनमा करिब ४ युनिट बनाउँछ, अर्थात् महिनामा करिब १२० युनिट। अब दुई बाटो छन्:

  • आफैं चलाउने (दिउँसो): १२० युनिट × रू ११ = महिनामा करिब रू १,३२० को बिजुली बच्यो।
  • सबै ग्रिडमा पठाउने: १२० युनिट × रू ५.९४ = महिनामा करिब रू ७१३ मात्र हात लाग्यो।
के गर्नेप्रति युनिट मूल्यमहिनाको फाइदा
आफैं खपत गर्नेरू ११ बच्छ~रू १,३२०
ग्रिडमा बेच्नेरू ५.९४ आउँछ~रू ७१३

यानी आफूले बनाएको बिजुली आफैं चलाउँदा झन्डै दोब्बर फाइदा। यो एउटा नम्बरले सोलारको पूरै रणनीति बदलिदिन्छ: नेपालमा बिजुली ग्रिडमा सस्तोमा बेच्नुभन्दा आफैं चलाउनु वा ब्याट्रीमा जम्मा गरेर बेलुका चलाउनु बढी फाइदाजनक छ।

के फाइदा, के बेफाइदा

तीनवटैको तुलना एकै ठाउँमा:

अन-ग्रिडअफ-ग्रिडहाइब्रिड
ब्याट्रीछैनठूलो चाहिन्छमझौला
बत्ती गएको बेलाबन्द हुन्छचल्छचल्छ
सुरुको खर्चसबभन्दा कमसबभन्दा बढीबीचमा
NEA लाइनचाहिन्छचाहिँदैनचाहिन्छ
झन्झट/मर्मतकमब्याट्री फेर्नुपर्नेब्याट्री फेर्नुपर्ने

ब्याट्री नै यो हिसाबको सबभन्दा महँगो भाग हो। बजारमा सामान्य लिड-एसिड इन्भर्टर ब्याट्री (१०० Ah) करिब रू २१,५०० देखि सुरु हुन्छ, अनि ३ देखि ५ वर्षमा फेर्नुपर्छ। त्यसैले ब्याट्री जति ठूलो, खर्च त्यति बढी र बारम्बार। अफ-ग्रिडमा यो भार सबभन्दा बढी पर्छ।

एउटा राहतको कुरा पनि छ। ग्रिड नपुगेको दुर्गम ठाउँमा अफ-ग्रिड जडान गर्दा वैकल्पिक ऊर्जा प्रवर्द्धन केन्द्र (AEPC) ले अनुदान दिँदै आएको छ। तर रकम र सर्त समयअनुसार फेरिन्छ, त्यसैले जडान गर्नुअघि सोझै सोधेर मात्र भर पर्नुहोस्।

ठूलो ब्याट्री किन्नुअघि सोध्नुहोस्: मलाई साँच्चै बेलुका ब्याकअप चाहिन्छ, कि दिउँसो चल्ने बिजुली मात्र चाहिएको हो? चाहिने भन्दा ठूलो ब्याट्री किन्नु भनेको हरेक तीन वर्षमा बढी पैसा फाल्नु हो।

त्यसो भए कुन रोज्ने?

  • ग्रिड भरपर्दो छ, बत्ती खासै जाँदैन, बिल घटाउने मात्र लक्ष्य → अन-ग्रिड ठीक छ। तर दिउँसो खपत मिलाउनुहोस्, किनभने ग्रिडमा बेच्दा कम पैसा आउँछ।
  • घरसम्म NEA को लाइनै पुगेको छैन → अफ-ग्रिडबाहेक विकल्प छैन। अनुदान छ कि सोध्नुहोस्।
  • लाइन त छ, तर आउने-जाने गर्छ; बेलुका ब्याकअप चाहिन्छ → हाइब्रिड सबभन्दा व्यावहारिक।

मुख्य कुरा, पहिले आफूलाई सोध्नुहोस्, मलाई बिजुली गएको बेला पनि चल्ने सिस्टम चाहिएको हो कि बिल घटाउने मात्र? यही जवाफले तपाईंलाई तीनमध्ये कुन रोज्ने भन्ने आधा बाटो पुर्‍याउँछ। बाँकी आधा, घरको खपत र छानाको ठाउँले तय गर्छ।

अब प्रश्न आउँछ, ब्याट्री कस्तो छान्ने, लिड-एसिड कि लिथियम? त्यो अर्को लेखमा हेरौंला। यो शृङ्खलाका भिडियो Yantrix च्यानलमा पनि छन्।