⚠️ यस लेखका केही आँकडा अझै पुष्टि हुन बाँकी छन्। अन्तिम निर्णय गर्नुअघि आफ्नै स्रोतबाट जाँच्नुहोस्। ⚠️ Some figures in this article still need final verification. Check your own sources before making a final decision.
सोलार राख्ने भनेर दुई जना डिलरलाई फोन गर्नुभयो। एउटाले भन्यो, “३ किलोवाट चाहिन्छ।” अर्कोले भन्यो, “१ किलोवाटले पुग्छ।” दुवैले उस्तै विश्वासका साथ भने, तर रकम भने झन्डै दोब्बर फरक। अब कसको कुरा पत्याउने?
तपाईंको घरलाई कति सोलार चाहिन्छ भन्ने डिलरले होइन, तपाईंकै बिजुली खपतले तय गर्छ। अनि यो हिसाब गर्न इन्जिनियर बोलाउनै पर्दैन। एउटा कागज, कलम र आफ्नो घरका उपकरणको सूची भए पुग्छ।
यो लेख पढेपछि के थाहा हुन्छ
आफ्नै घरलाई कति वाटको सिस्टम ठीक हुन्छ, त्यो आफैं अड्कल गर्न सक्नुहुन्छ। अनि डिलरले भनेको नम्बर बढी हो कि कम, त्यो जाँच्ने आधार पनि पाउनुहुन्छ।
सोलारको “साइज” भनेको के नाप्ने हो?
सिस्टमको साइज किलोवाट (kW) मा भनिन्छ। वाट भनेको उपकरणले कति छिटो बिजुली तान्छ भन्ने नाप हो। १ किलोवाट भनेको १००० वाट। तर यो वाटले प्यानलको क्षमता मात्र बताउँछ। यानी, घाम राम्रो लाग्दा यो प्यानलले बढीमा यति बिजुली बनाउन सक्छ भन्ने।
तपाईंलाई दिनभरि चाहिने भने कति बिजुली हो, त्यो युनिट मा नापिन्छ। एक युनिट (kWh) भनेको १००० वाटको उपकरण एक घन्टा चलाउँदा खपत हुने बिजुली। बिलमा NEA ले यही युनिटको पैसा लिन्छ।
सजिलो तरिकाले भन्दा, वाट भनेको धाराको मोटाइ हो (पानी कति छिटो आउँछ), युनिट भनेको दिनभरिमा भर्ने पानीको कुल मात्रा। प्यानल किन्दा यी दुवै मिलाउनुपर्छ।
घरलाई कति साइज चाहिन्छ भन्ने तीनवटा कुराले तय गर्छ:
- तपाईं दिनमा कति युनिट खर्च गर्नुहुन्छ। यो सबभन्दा मुख्य कुरा।
- दिनमा कति घन्टा राम्रो घाम लाग्छ। नेपालमा औसत करिब साढे ४ देखि ५ घन्टा बराबरको पूरा घाम मानिन्छ (बादल, धुलो, छाना दिशा हेरेर फरक पर्छ)।
- सिस्टमको घाटा। प्यानलमा धुलो, तारमा हुने नोक्सान, इन्भर्टरले गुमाउने ताप मिलाएर करिब २०–२५% बिजुली बाटोमै हराउँछ।
यी तीन कुरा एउटा सानो सूत्रमा बस्छन्:
सिस्टम साइज (kW) = दैनिक खपत (युनिट) ÷ (घाम लाग्ने घन्टा × ०.७५)
यहाँ ०.७५ ले माथिको घाटा जोडेको हो। अब आफ्नै घरको नम्बर हालौं।
आफ्नै घरको हिसाब: एक सामान्य घर
मानौं एउटा सामान्य घर, जसमा यति उपकरण चल्छन्:
| उपकरण | जम्मा वाट | दिनमा घन्टा | दैनिक खपत |
|---|---|---|---|
| ५ वटा LED बत्ती | ~४० वाट | ५ | २०० Wh |
| २ पंखा | ~१२० वाट | ८ | ९६० Wh |
| १ TV | ~८० वाट | ५ | ४०० Wh |
| १ फ्रिज | (दिनभरि चल्ने) | - | ~१,२०० Wh |
| मोबाइल, ल्यापटप, राउटर | - | - | ~५०० Wh |
| जम्मा | ~३,२६० Wh |
३,२६० Wh भनेको करिब ३.३ युनिट प्रति दिन। अब सूत्रमा हालौं:
३.३ ÷ (४.५ × ०.७५) = ३.३ ÷ ३.३७५ ≈ करिब १ किलोवाट
यानी यो घरका लागि करिब १ किलोवाटको प्यानल ठीक हुन्छ, यदि बिजुली धेरैजसो दिउँसो, घाम लागेकै बेला चलाइन्छ भने। बेलुकाको खपतका लागि ब्याट्री वा ग्रिड चाहिन्छ (तलको भागमा यही कुरा छ)।
पैसाको कुरा पनि गरौं। ३.३ युनिट दिनको भनेको महिनामा करिब १०० युनिट। NEA को घरायसी दरमा यति खपतमा थप युनिटको दर करिब रू ९.५–११ प्रति युनिट पर्छ। यानी यो सोलारले महिनामा करिब रू ९५०–१,१०० बराबरको बिजुली ओगट्छ।
लागत तर्फ, नेपालमा प्यानलको मूल्य करिब रू ८०–१०० प्रति वाट छ। १,००० वाटको लागि प्यानल मात्रको करिब रू ८०,०००–१,००,०००। इन्भर्टर, तार र जडान थपिएपछि कुल खर्च अझ बढ्छ। ठ्याक्कै रकम स्थानीय कोटेसनले मात्र भन्छ।
तर साइज मात्रले सबै भन्दैन
प्यानल ठूलो राख्दैमा रातको बिजुली आउँदैन। यहाँ केही कुरा मिलाउनैपर्छ:
- दिउँसो कि बेलुका खपत? बत्ती, TV धेरैजसो बेलुका चल्छन्। प्यानलले त्यो बेला बिजुली बनाउँदैन। त्यसैले बेलुकाको खपतका लागि ब्याट्री वा नेट मिटरिङ (ग्रिडमा बिजुली जम्मा गर्ने) चाहिन्छ।
- ग्रिड-टाई कि ब्याट्री? ग्रिडमा जोडिएको सिस्टम सस्तो हुन्छ, तर बिजुली गएको बेला आफैं बन्द हुन्छ। ब्याट्री राखे लोडसेडिङ र रातमा पनि चल्छ, तर ब्याट्री महँगो हुन्छ र केही वर्षमा फेर्नुपर्छ।
- भविष्यको खपत। आउने दिनमा इन्डक्सन चुलो वा EV किन्ने सोच छ भने अहिलेको हिसाब कम पर्छ। छानामा ठाउँ छ भने सुरुमै अलि ठूलो राख्नु पछि थप्नुभन्दा सस्तो पर्छ।
- छाना। दक्षिणफर्केको, छायाँ नपर्ने छाना भए प्यानलले पूरा क्षमता दिन्छ। छायाँ परे साइज ठूलो राख्दा पनि उत्पादन घट्छ।
ठूलो प्यानल किन्नुअघि आफैंलाई सोध्नुहोस्, म बिजुली बढी दिउँसो चलाउँछु कि बेलुका? बेलुका भए, ब्याट्री वा नेट मिटरिङबिना प्यानलले मात्र काम गर्दैन।
त्यसो भए कति राख्ने?
- सानो घर, दिउँसो हल्का खपत, ग्रिड राम्रो → १ किलोवाट ग्रिड-टाई प्रायः पुग्छ।
- फ्रिज, धेरै पंखा, बेलुकाको खपत, लोडसेडिङ ब्याकअप चाहिने → २–३ किलोवाट र ब्याट्री।
- भविष्यमा EV वा इन्डक्सन राख्ने योजना → छानामा ठाउँ छ भने सुरुमै अलि ठूलो राख्नु फाइदाजनक।
मुख्य कुरा, पहिले एक हप्ता आफ्नो घरका उपकरण र तिनले चल्ने घन्टा लेख्नुहोस्। माथिको सूत्रमा हाल्नुहोस्। आफ्नो नम्बर निकालेपछि मात्र डिलरसँग कुरा गर्नुहोस्। उसको नम्बर तपाईंकोसँग मिल्छ कि मिल्दैन, त्यही जाँच्नु नै सही सोलार किन्ने पहिलो पाइला हो।
सोलार ब्याट्री कस्तो छान्ने, अन-ग्रिड कि अफ-ग्रिड कि हाइब्रिड, ती अर्को लेखमा हेरौंला। यो शृङ्खलाका भिडियो Yantrix च्यानलमा पनि छन्।
