LPG सिलिन्डरको मूल्य बढेपछि धेरैलाई इन्डक्सनमा सर्ने कुरा सजिलो जवाफ जस्तो लाग्छ। तर इन्जिनियरको नजरबाट हेर्दा मुख्य प्रश्न त्यो होइन।
मुख्य प्रश्न यो हो: तपाईंको घरमा, तपाईंको बिजुली supply मा, र तपाईंको पकाउने बानीमा — इन्डक्सनमा सर्दा साँच्चै फाइदा हुन्छ कि हुँदैन?
आज physics, पैसाको हिसाब, अनि धेरै तुलनाले छाड्ने भाग — नेपालको grid reality — सँगै हेरौं। अन्त्यमा सजिलो निर्णय नियम पनि छ।
यो लेख पढेपछि के थाहा हुन्छ
उही खाना पकाउन ग्यास र इन्डक्सनमा कति खर्च लाग्छ, इन्डक्सन चुलोको पैसा कति महिनामा उठ्छ, अनि कुन अवस्थामा इन्डक्सन ठीक र कुनमा होइन — यी कुरा स्पष्ट हुन्छन्।
पहिले: हामी साँच्चै के तुलना गर्दैछौं?
सिलिन्डरको मूल्य र महिनाको बिजुली बिल सीधै तुलना गर्दा सही जवाफ आउँदैन। त्यो गलत तुलना हो।
सही तुलना भनेको useful heat को प्रति-kWh खर्च हो — अर्थात् तपाईंको भाँडाभित्र खाना पकाउन साँच्चै काम लाग्ने एक kWh ताप पुर्याउन कति पैसा लाग्छ। (useful heat = आगो वा कोइलमा होइन, भाँडाभित्रको खानामा साँच्चै पुग्ने ताप।)
यस लेखको आधार CES/IOE/त्रिभुवन विश्वविद्यालयको cooking cost अध्ययन, अहिलेको LPG मूल्य र NEA को घरायसी दर हुन्। मेरा नम्बर आँखा चिम्लेर नपत्याउनुहोस् — तल स्रोत छन्, तपाईं आफै जाँच्न सक्नुहुन्छ।
किन इन्डक्सन फरक छ
ग्यास चुलोमा आगोले भाँडा मात्र तताउँदैन — वरिपरिको हावा, चुलोको सतह र भान्सा पनि तताउँछ। सिलिन्डरमा भरेको ऊर्जाको ठूलो हिस्सा खानासम्म पुग्नुअघि नै खेर जान्छ। व्यावहारिक पकाइमा LPG को efficiency करिब ४०–४५% हुन्छ। सरल भाषामा, सिलिन्डरभित्रको झन्डै आधा ऊर्जा मात्र खानासम्म पुग्छ।
इन्डक्सनको तरिका फरक छ। cooktop आफै बल्ने होइन; यसले बदलिरहने magnetic field बनाउँछ, अनि त्यो field ले धातुको भाँडाभित्रै current पैदा गर्छ। त्यसैले भाँडा आफै ताप स्रोत बन्छ — हावा होइन। इन्डक्सनको efficiency सामान्यतया ८५–९०% हुन्छ।
LPG: करिब ४०–४५% efficient · इन्डक्सन: करिब ८५–९०% efficient
पैसाको सारा फरक यहीँबाट सुरु हुन्छ।
अब पैसाको हिसाब
एउटै नम्बर नभनी म range दिन्छु, किनभने efficiency, मूल्य र tariff slab घरअनुसार फरक पर्छ। यो करिब ±१५% को अनुमान हो — पक्का नम्बरका लागि आफ्नै बिल हेर्नुहोस्।
ग्यास: एउटा १४.२ kg सिलिन्डरमा करिब १८० kWh thermal ऊर्जा हुन्छ। तर ४०–४५% efficiency मा useful heat करिब ७५–८० kWh मात्र निस्कन्छ। काठमाडौंको अहिलेको मूल्य रू २,१६० लिँदा, LPG को useful heat खर्च करिब रू २७–२९ प्रति kWh पर्छ।
इन्डक्सन: ८५–९०% efficiency मा, NEA को घरायसी दर राखेर हेर्दा:
| प्रति useful kWh | |
|---|---|
| ग्यास (रू २,१६० / सिलिन्डर) | ~रू २७–२९ |
| इन्डक्सन (mid-slab, ~रू १०/unit) | ~रू ११–१२ |
| इन्डक्सन (upper-slab, ~रू १३/unit) | ~रू १४–१५ |
अर्थात् इन्डक्सन करिब रू १२–१७ सस्तो प्रति useful kWh देखिन्छ। बचत साँचो हो। तर महिनाको बचत कति हुन्छ भन्ने कुरा तपाईं कति पकाउनुहुन्छ — अर्थात् घरको आकारमा — भर पर्छ।
चुलोको पैसा कति महिनामा उठ्छ? (रू ५,००० को इन्डक्सन चुलो, औसत बचत रू १३/useful kWh मानेर):
| घरको आकार | useful kWh/महिना | महिनाको बचत | चुलोको payback |
|---|---|---|---|
| २ जना | ~५० | ~रू ६५० | ~७–८ महिना |
| ४ जना | ~१०० | ~रू १,३०० | ~३–४ महिना |
| ६ जना | ~१५० | ~रू १,९५० | ~२–३ महिना |
ठूलो परिवारले चुलोको पैसा छिटो उठाउँछ; सानो घरमा पनि प्रायः एक वर्षभित्र। payback पछि बचत जारी रहन्छ।
फेरि स्पष्ट गरौं: यो example अनुमान हो। पक्का नम्बरका लागि भर्खरको NEA बिल हेरेर आफ्नो per-unit दर निकाल्नुहोस्, अनि माथिको रू १३ को ठाउँमा त्यही राख्नुहोस्।
तर नेपालमा जवाफ अझै “भर पर्छ” किन?
घरको अर्थशास्त्र र grid readiness उही कुरा होइनन्। जवाफ बदल्ने चार कुरा छन्:
- tariff slab: तपाईंको मासिक खपत अघि नै धेरै छ भने, पकाउने थप load ले माथिल्लो slab मा धकेल्न सक्छ — बचत घट्छ। आफ्नो बिल हेर्नुहोस्।
- भाँडा: इन्डक्सन magnetic-base भाँडामा मात्र चल्छ। अहिलेको भाँडा मिल्दैन भने रू २,०००–४,००० थप लाग्छ।
- भरोसा: पकाउनु फोन चार्ज गर्नुजस्तो होइन। ७ बजे बिजुली गयो र खाना आधा पाकेर रोकियो भने समस्या हुन्छ। backup चाहिन्छ।
- wiring र safety: २ kW को इन्डक्सनले ८ amp भन्दा बढी current तान्छ। पुरानो extension cord मा चलाए बचतभन्दा पहिले आगोको जोखिम सुरु हुन्छ।
इमानदार कुरा: ग्रिडमा बिजुली छ भन्दैमा बेलुका तपाईंको भान्सामा स्थिर २२० volt आउँछ भन्ने ग्यारेन्टी हुँदैन। यो निराशावाद होइन, distribution network को वास्तविकता हो।
ठूलो चित्रमा हेर्ने हो भने: काठमाडौंका करिब ८ लाख घरले एकैचोटि बेलुका ७ बजे २ kW इन्डक्सन बाले, त्यो करिब १,६०० MW को एकैसाथको load हुन्छ — नेपालको peak माग (~२,००० MW) को झन्डै दोब्बर नजिक। त्यसैले देश-स्तरको जवाफ र घर-स्तरको जवाफको timeline फरक हुन्छ।
त्यसो भए के गर्ने?
- बिजुली भरपर्दो, wiring सुरक्षित, अनि इन्डक्सन-मिल्ने भाँडा छ भने → इन्डक्सन मुख्य बनाउनुहोस्; LPG लाई कहिलेकाहीँको backup राख्नुहोस् (धेरै high-flame परिकार पकाउनुहुन्छ भने विशेष गरी)।
- बिजुली अविश्वसनीय छ वा पकाइ बीचमा रोकिँदा गाह्रो हुन्छ भने → hybrid राम्रो: दैनिक पकाइ इन्डक्सनमा, LPG सिलिन्डर standby मा।
- wiring पुरानो छ, भाडाको घरको setup शंकास्पद छ, वा circuit कति amp को हो थाहा छैन भने → high-power उपकरण किन्नुअघि बिजुली safety जाँच गराउनुहोस्। खराब circuit मा २ kW चुलो चलाउनु, चुलै नहुनुभन्दा खराब हुन्छ।
तीनै अवस्थामा साझा कुरा: आँखा चिम्लेर switch गर्नु गलत हो। सही जवाफ तपाईंको घरमा भर पर्छ।
छोटो सार
- LPG सिलिन्डरमा ऊर्जा धेरै हुन्छ, तर झन्डै आधा भान्सातिरै खेर जान्छ।
- इन्डक्सन चुलोको स्तरमा efficient छ, तर साँचो खर्च tariff, भाँडा र बिजुलीको भरोसामा निर्भर।
- useful kWh को हिसाबले इन्डक्सन प्रायः सस्तो; धेरै घरमा चुलोको पैसा एक वर्षभित्रै उठ्छ।
- आँखा चिम्लेर switch गर्दा grid quality बिर्सिन्छ; धेरै नेपाली घरका लागि अहिलेको व्यावहारिक जवाफ hybrid हो।
तपाईंको घरमा ग्यास छ, इन्डक्सन छ, कि दुवै? तपाईंको महिनाको LPG खर्च र NEA बिल कति आउँछ — comment मा लेख्नुहोस्। यस विषयको विस्तृत भिडियो Yantrix YouTube च्यानलमा चाँडै आउँदैछ।
स्रोत: CES/IOE/त्रिभुवन विश्वविद्यालय — Cooking Cost Comparison अध्ययन (efficiency र नेपाल सन्दर्भ); Kathmandu Post / Nepal News, मे २०२६ (LPG मूल्य रू २,१६०); NEA घरायसी tariff schedule (बिजुली दर); IEA-AMF / Engineering Toolbox / IPCC (LPG calorific value)।